Bəşəriyyəti dəyişən 62 böyük elmi kəşf, 2020-2024 Nobel Mükafatları və məktəb kurikulumu ilə əlaqəli interaktiv sınaqlar.
62 kəşf tapıldı
Biologiyanın 50 illik ən böyük tapmacası – amin turşusu ardıcıllığından zülalın mürəkkəb 3D fəza strukturunu bir neçə dəqiqəyə 99% dəqiqliklə tapan süni intellekt inqilabı.
Fizikanın maqnit spin sistemləri və statistik termodinamika qanunları əsasında müasir süni intellektin, dərin öyrənmənin (Deep Learning) bünövrəsinin qoyulması.
Bədənimizdəki hər hüceyrə eyni DNT-yə malik olduğu halda niyə əzələ, sinir və dəri hüceyrələrimiz fərqlidir? Genləri söndürüb-yandıran mikroskopik tənzimləyici molekulların kəşfi.
Bir maddənin tərkibini dəyişmədən, sadəcə onun ölçüsünü bir neçə nanometr kiçiltməklə rəngini və xassələrini dəyişmək mümkündürmü? Kvant fizikasının kimyada təcəssümü.
Saniyənin milyardda birinin milyardda biri (10^-18 saniyə)! Atom daxilində ildırım sürətilə hərəkət edən elektronları dondurub seyr etməyə imkan verən dünyanın ən sürətli kamerası.
Bədənimizi öz daxilində virusun zərərsiz zülalını sintez edən təbii fabrikə çevirən və bəşəriyyəti pandemiyadan xilas edən texnologiya.
Bakteriyaların viruslara qarşı qədim immun müdafiəsindən ilhamlanaraq DNT-nin istənilən hərfini molekulyar dəqiqliklə kəsib dəyişdirən inqilab.
Kainatın iki əks qütbündə olan zərrəciklərin bir-birindən anında xəbərdar olması və kvant kompüterlərinin əsası.
Mürəkkəb molekulları arzuolunmaz yan məhsul olmadan kəmər toqqası kimi 'şıqqıltı' (klik) ilə birləşdirən zərif kimya.
On min illər əvvəl yaşamış neandertalların sümüklərindən DNT çıxararaq müasir insanın təkamül xəritəsini yenidən cızan elm sahəsi.
Atmosferdə xaos və nizamsızlığın içində dəqiq fiziki qanunların tapılması: qlobal istiləşmənin riyazi sübutu.
Ağır və zəhərli metallara ehtiyac duymadan, sadə üzvi molekullarla kiral güzgü əksi olan dərman molekullarını sintez etmək.
Acı istiotun yandırma hissi və dərinin toxunuşu: bədənimizin dünyanı hiss etməsini təmin edən molekulyar açarlar.
Kainatın heç nəyin, hətta işığın belə qaça bilmədiyi ən sirli cazibə canavarları və Süd Yolu qalaktikamızın qəlbindəki gizli nəhəng.
Smartfonlarımızı, noutbuklarımızı və elektromobilləri hərəkətə gətirən təkrar doldurulan enerji möcüzəsi.
Eynşteynin 100 il əvvəlki nəzəri proqnozunun təsdiqi: iki nəhəng qara dəliyin toqquşmasından yaranan fəza dalğalarının Yer kürəsində tutulması.
Adi skoç lenti və qələm qrafitindən poladdan 200 dəfə möhkəm, misdən daha yaxşı cərəyan keçirən 2D materialın kəşfi.
Eynşteynə Nisbilik nəzəriyyəsinə görə deyil, işığın diskret kvantlardan (fotonlardan) ibarət olduğunu sübut etdiyinə görə verilən Nobel kəşfi.
Bir çirkli laboratoriya qabından bəşəriyyətin yoluxucu xəstəliklərə qarşı ən güclü silahı – ilk antibiotikin doğulması.
Rozalind Franklinin tarixi rentgen şəkli və Uatson-Krikin həyatın genetik kopyalama mexanizmini dünyaya açan modeli.
Kainatın bütün maddələrini bir nizamda birləşdirən və hələ kəşf olunmamış elementləri əvvəlcədən proqnozlaşdıran kimyanın ana xəritəsi.
Vannadan küçəyə qaçan antik dahinin kəşfi: min tonluq polad gəmilərin suda necə üzdüyünün fiziki sirri.
Alma ağacından düşən almadan planetlərin orbitinə qədər: klassik mexanikanın təməlini qoyan dahi qanunlar.
Maqnit hərəkətindən elektrik cərəyanı almaq: müasir elektrik stansiyalarının və elektrik mühərriklərinin anası olan kəşf.
Hələ ilk elektron kompüter mövcud olmadan əvvəl, istənilən riyazi alqoritmi həll edə bilən universal maşının nəzəri kəşfi.
Böyük, qızan və tez sıradan çıxan vakuum lampalarından kiçik silisium çiplərinə: müasir kompüterlərin ən mühüm kəşfi.
Kainatın mərkəzində Yerin deyil, Günəşin dayandığını sübut edən ilk teleskopik müşahidələr və müasir elmi metodun doğulması.
Qara kağızdan keçib sümükləri göstərən sirli şüalar: tarixdə ilk Fizika Nobel Mükafatını qazandıran tibbi inqilab.
Tonlarla uran filizindən qaranlıqda mavi parıldayan yeni elementlərin (Polonium və Radium) çıxarılması və atom nüvəsinin açılması.
Atomun bərk kürə deyil, 99.9999%-nin boşluq olduğunu sübut edən qızıl folqa təcrübəsi.
Klassik elektrodinamikanın çıxılmaz vəziyyətindən kvant həllinə: elektronlar niyə nüvənin üstünə düşmür?
'Təbiətdə heç nə yoxdan var olmur və heç nə izsiz yox olmur' – müasir kimyanın doğulması.
Eyni temperatur və təzyiqdə bütün qazların bərabər həcmlərində eyni sayda molekul var: kimyanın möcüzəvi 22.4 litri.
Monastır bağçasındakı noxud bitkilərindən nəsildən-nəslə ötürülən irsi əlamətlərin riyazi qanunauyğunluqlarının kəşfi.
a² + b² = c²: Düzbucaqlı üçbucağın tərəfləri arasındakı əbədi qanunauyğunluq və məsafə anlayışının riyazi təməli.
Qalapaqos adalarındakı vürok quşlarının dimdiyindən bütün canlı aləmin ümumi əcdad ağacına: biologiyanı birləşdirən böyük nəzəriyyə.
Qapaq mantarının kəsiyindəki 'monax hücrələri'ndən gölməçə suyundakı canlı 'animalcules'ə qədər: biologiyanın təməl daşının qoyulması.
Qalenin 1400 illik yanlış fikirlərini təkzib edən mexaniki kəşf: qanın bədəndə qapalı borularla fasiləsiz dövr etməsi.
Qeyri-müəyyənliyin ölçülməsi və rəqəmsal dünyanın təməl vahidi olan 'bit' anlayışı: mətn, səs və videonun 0 və 1-lərə çevrilməsi.
CERN laboratoriyasındakı alimlərin sənəd paylaşımından bütün bəşəriyyəti bir toxunuşla birləşdirən qlobal veb şəbəkəsinə.
Atmosferdəki passiv azotu tutaraq kənd təsərrüfatı gübrələrinə çevirən və planetdə 4 milyard insanın həyatını təmin edən sintez.
Qalaktikaların bir-birindən uzaqlaşdığını sübut edən qırmızıya sürüşmə və statik deyil, daim böyüyən Kainat.
Biomolekulları buz kristalı yaratmadan ildırım sürətilə dondurub atom dəqiqliyi ilə 3D formasını çəkən inqilab.
Qan köçürmə zamanı qaraciyəri sakitcə sıradan çıxaran naməlum virusun tapılması və tibb tarixində ilk tam müalicə olunan xroniki virus xəstəliyi.
Dağa qalxdıqda və ya qan itirdikdə bədənimizin oksigen çatışmazlığını (hipoksiya) molekulyar səviyyədə hiss edib qan hüceyrələrini artırmaq mexanizmi.
Maye heliumda mütləq sıfıra yaxın soyudulmuş naqillərdə elektrik müqavimətinin tam yox olması və Meyssner levitasiyası.
30 il tapıla bilməyən mavi işıqdiodunun kəşfi: qırmızı və yaşıl ilə birləşərək bəşəriyyəti közərmə lampalarından xilas edən ağ LED inqilabı.
Okeanların dibi ilə qitələri birləşdirən saç tükü qalınlığında şəffaf şüşə liflər: qlobal internetin fiziki magistralı.
Heç bir zərərli rentgen şüalanması olmadan, sadəcə bədənimizdəki su molekullarının maqnit rəqsi ilə daxili orqanların kəsiyini çəkən möcüzə.
Karbonun almaz və qrafitdən sonrakı üçüncü forması: 60 karbon atomundan ibarət kürəvi nano-qəfəs və nanoboruların başlanğıcı.
Eynşteynin nəzəriyyəsindən doğan monoxromatik, koherent və dar paralel şüa: cərrahiyyədən kosmosa qədər tətbiq olunan işıq silahı.
Bircə damla qandan və ya saç telindən cinayətkarları və qohumluq əlaqələrini 99.999% dəqiqliklə tapan genetik barkod.
Çürümə və xəstəliklərin gözəgörünməz mikroorqanizmlərdən qaynaqlandığını sübut edən və öz-özünə yaranma mifini darmadağın edən alim.
Süd sağan qızların inək çiçəyindən qorunmasından bəşəriyyətin yer üzündən tamamilə sildiyi ilk dəhşətli xəstəlik.
Fizikanın dörd möhtəşəm tənliyi: dəyişən elektrik sahəsinin maqnit sahəsi yaratması və işığın elektromaqnit dalğası olduğunun sübutu.
Minillik 'mükəmməl dairəvi orbitlər' ehkamını yıxan kəşf: planetlərin ellips üzrə fırlanması və kosmik naviqasiyanın əsası.
Könisberqin 7 körpüsü məsələsindən müasir kompüter şəbəkələrinin, GPS xəritələrinin və riyaziyyatın ən gözəl düsturunun (e^(iπ)+1=0) doğulması.
Bəşəriyyətə 2300 ildir məntiqi isbatı öyrədən 'Başlanğıclar' kitabı və sadə ədədlərin heç vaxt tükənmədiyinin dahiyanə sübutu.
Elektrik cərəyanı vasitəsilə metalların təmizlənməsi, qızıl suyuna çəkmə və elektronun yükünün ilk dəfə ölçülməsi.
Minlərlə atomun bir zəncirə düzülməsi: DNT-dən polietilenə, neylondan təbii kauçuka qədər dünyanı dəyişən polimer kimyası.
'Mister Uatson, buraya gəlin, siz mənə lazımsınız!' – məsafələri yox edən ilk səsli rabitə ixtirası.
Tomas Edisonun sabit cərəyanına qarşı 'Cərəyanlar Müharibəsi'nin qalibi: minlərlə kilometrə elektrik ötürən çoxfazalı AC sistemi və asinxron mühərrik.