Fullerenlər (C60): Futbol Topu Şəkilli Molekullar
Karbonun almaz və qrafitdən sonrakı üçüncü forması: 60 karbon atomundan ibarət kürəvi nano-qəfəs və nanoboruların başlanğıcı.
Nobel Mükafatı Təltifi (1996 — Kimya)
Laureatlar: Robert F. Curl Jr., Sir Harold W. Kroto, Richard E. Smalley
“Fullerenlərin kəşfinə görə”
Evrika! (Kəşf Hekayəsi)
Alimlər ulduzlararası fəzada karbon molekullarını lazerlə buxarlandırarkən təsadüfən aşkar etdilər ki, kütlə spektrometrində həmişə tam 60 karbon atomundan ibarət qeyri-adi sabit bir pik yaranır! Harrold Kroto və Riçard Smolli anladılar ki, bu 60 atom arxitektor Bakminster Fullerin qübbələri və adi futbol topu kimi 12 beşbucaqlı və 20 altıbucaqlıdan təşkil olunmuş içi boş mükəmməl kürə əmələ gətirir!
Elmi Prinsip: Necə İşləyir?
Fulleren (Bakminsterfulleren - C60) karbonun molekulyar allotropik formasıdır. İçi boş qəfəs quruluşu sayəsində onun daxilinə digər atomları (məsələn, radioaktiv atomları və ya dərman molekullarını) həbs etmək mümkündür (endohedral fullerenlər).
Həyatımıza Təsiri və Real Tətbiqi
Karbon nanoborularının və qrafenin kəşfinə təkan verdi; xərçəng dərmanlarının hədəf hüceyrəyə daşınması, üzvi günəş batareyaları və sürtkü yağları.
Məktəb Dərslikləri və İmtahanlar ilə Əlaqəsi
9-cu sinif Kimyada 'Karbonun allotropik şəkildəyişmələri (Almaz, qrafit, karbin, fulleren)', 10-cu sinifdə 'Bərk cisimlərin qəfəs tipləri' mövzuları.
🎯 Bilmirdinizmi? Maraqlı Faktlar
- C60 molekulunun diametri cəmi 0.7 nanometrdir – yəni adi futbol topundan təxminən 300 milyon dəfə kiçikdir!
Özünü Sına: Pedaqoji Mini-Sınaq
SİTG standartına uyğun 3 sualla bu elmi kəşf üzrə biliklərinizi yoxlayın.
Ən məşhur və dayanıqlı fulleren molekulu neçə karbon atomundan ibarətdir?
Almaz və qrafitdən fərqli olaraq fullerenin kristal qəfəsi hansı xarakterə malikdir?
C60 molekulunun fəza həndəsəsi hansı idman avadanlığına bənzəyir?