Edvard Cenner və Dünyada İlk Vaksin: Çiçək Xəstəliyinə Qələbə
Süd sağan qızların inək çiçəyindən qorunmasından bəşəriyyətin yer üzündən tamamilə sildiyi ilk dəhşətli xəstəlik.
Evrika! (Kəşf Hekayəsi)
Qara çiçək (təbii çiçək) əsrlər boyu yüz milyonlarla insanın üzünü eybəcərləşdirir və öldürürdü. Edvard Cenner fikir verdi ki, inəkləri sağan südçü qadınlar bu xəstəliyə heç vaxt tutulmur; onlar yalnız inəklərdən keçən yüngül 'inək çiçəyi' keçirirlər. 1796-cı ildə Cenner südçü qadının əlindəki qabarcıqdan maye götürərək 8 yaşlı Ceyms Fippsə vurdu və uşaq sonradan əsl çiçək xəstəliyinə tam davamlı oldu!
Elmi Prinsip: Necə İşləyir?
İnək çiçəyi virusu insan çiçəyi virusuna çox bənzəyir, lakin insanda zəif xəstəlik törədir. İmmunitet sistemi inək virusunun səthindəki zülallara qarşı yaddaş hüceyrələri hazırlayır. Real qara çiçək virusu bədənə düşdükdə antitellər onu dərhal tanıyıb zərərsizləşdirir. Latınca inək 'vacca' deməkdir – 'vaksin' sözü buradan yaranmışdır.
Həyatımıza Təsiri və Real Tətbiqi
1980-ci ildə Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) elan etdi ki, bəşəriyyət tarixində ilk dəfə qara çiçək xəstəliyi Yer kürəsindən tamamilə silinmişdir (eradikasiya).
Məktəb Dərslikləri və İmtahanlar ilə Əlaqəsi
8-ci və 9-cu sinif Biologiyada 'Qazanılmış süni immunitet', 'Vaksinlər və müalicə zərdabları', 'İmmun yaddaşı' mövzularına birbaşa aiddir.
🎯 Bilmirdinizmi? Maraqlı Faktlar
- Cennerin kəşfi sayəsində tarixdə ilk dəfə bir infeksion xəstəlik planetimizdən tamamilə yox edildi; bu gün heç kimə çiçək peyvəndi vurulmur, çünki xəstəlik təbiətdə qalmayıb.
Özünü Sına: Pedaqoji Mini-Sınaq
SİTG standartına uyğun 3 sualla bu elmi kəşf üzrə biliklərinizi yoxlayın.
'Vaksin' sözünün tarixi etimologiyası hansı mənanı ifadə edir?
Vaksinasiya sayəsində Yer kürəsindən tamamilə silinmiş (heç bir insanda qalmayan) ilk xəstəlik hansıdır?
İnək çiçəyi keçirmiş insanın əsl çiçək xəstəliyinə yoluxmamasının bioloji mexanizmi nədir?