mRNT Vaksinləri və Modifikasiya Olunmuş Nukleozidlər
Bədənimizi öz daxilində virusun zərərsiz zülalını sintez edən təbii fabrikə çevirən və bəşəriyyəti pandemiyadan xilas edən texnologiya.
Nobel Mükafatı Təltifi (2023 — Fiziologiya və ya Tibb)
Laureatlar: Katalin Karikó, Drew Weissman
“COVID-19-a qarşı effektiv mRNT peyvəndlərinin hazırlanmasına imkan verən nukleozid modifikasiyalarına görə”
Evrika! (Kəşf Hekayəsi)
Katalin Kariko onilliklər boyu sübut etməyə çalışırdı ki, laboratoriyada sintez olunmuş mRNT xəstəlikləri müalicə edə bilər. Lakin sintetik mRNT bədənə daxil olanda immunitet sistemi onu dərhal xarici düşmən sayıb məhv edir və güclü iltihab yaradırdı. 2005-ci ildə Kariko və Vaysman uridin nukleozidini 'psevdouridin' ilə əvəzləyərək mRNT-ni immun sistemin radarından gizlətməyi bacardılar!
Elmi Prinsip: Necə İşləyir?
Dəyişdirilmiş mRNT lipid nanohissəciklərinə (yağ damcılarına) bükülərək əzələ hüceyrələrinə ötürülür. Hüceyrənin ribosomları bu mRNT-ni oxuyaraq virusun zərərsiz 'S-zülalını' (tikan zülalını) sintez edir. İmmun sistemi bu zülala qarşı antitel və yaddaş hüceyrələri hazırlayır, mRNT isə bir neçə günə tam parçalanır və genoma daxil olmur.
Həyatımıza Təsiri və Real Tətbiqi
Tarixdə ən qısa müddətdə hazırlanan COVID-19 peyvəndləri (Pfizer-BioNTech və Moderna), indi isə xərçəng və fərdiləşdirilmiş melanoma vaksinləri.
Məktəb Dərslikləri və İmtahanlar ilə Əlaqəsi
9-cu sinif Biologiyada 'Süni və təbii immunitet', 10-cu sinifdə 'Nuklein turşuları və biosintez' mövzularına dərindən bağlıdır.
🎯 Bilmirdinizmi? Maraqlı Faktlar
- Kariko illərlə universitetdə qrant ala bilmədiyi üçün vəzifəsi aşağı salınmışdı, lakin o təslim olmadı və nəticədə Nobel aldı.
- mRNT peyvəndi bədənə heç bir canlı və ya zəiflədilmiş virus daxil etmir, hüceyrənin DNT-sinə toxunmur.
Özünü Sına: Pedaqoji Mini-Sınaq
SİTG standartına uyğun 3 sualla bu elmi kəşf üzrə biliklərinizi yoxlayın.
Kariko və Vaysmanın sintetik mRNT-də tətbiq etdiyi əsas ixtira nə idi?
mRNT peyvəndi yeridildikdən sonra insanın hüceyrə DNT-sinə necə təsir edir?
Vaksinasiya nəticəsində orqanizmdə hansı qazanılmış immunitet növü formalaşır?