CRISPR-Cas9 Genetik Qayçıları: Həyat Kodunun Yenidən Yazılması
Bakteriyaların viruslara qarşı qədim immun müdafiəsindən ilhamlanaraq DNT-nin istənilən hərfini molekulyar dəqiqliklə kəsib dəyişdirən inqilab.
Nobel Mükafatı Təltifi (2020 — Kimya)
Laureatlar: Emmanuelle Charpentier, Jennifer A. Doudna
“Genomun redaktə edilməsi metodunun (genetik qayçıların) işlənib hazırlanmasına görə”
Evrika! (Kəşf Hekayəsi)
Bakteriyaların virus hücumundan qorunmaq üçün onların DNT parçalarını öz genomunda 'kitabxana' kimi saxladığı məlum idi. Şarpentye və Dudna aşkar etdilər ki, Cas9 fermentinə istənilən bələdçi RNT (gRNA) verməklə onu istənilən orqanizmin genomunda hədəf nöqtəyə yönəldib DNT-ni zərgər dəqiqliyi ilə kəsmək olar.
Elmi Prinsip: Necə İşləyir?
Sistem iki hissədən ibarətdir: kəsiləcək ünvanı axtaran bələdçi RNT və kəsimi icra edən Cas9 endonukleaz fermenti. DNT kəsildikdən sonra hüceyrə öz təbii bərpa mexanizmi ilə ya qüsurlu geni söndürür, ya da daxil edilmiş yeni sağlam şablon DNT-ni kəsilmiş yerə yapışdırır.
Həyatımıza Təsiri və Real Tətbiqi
Oraqvari hüceyrə anemiyasının tam müalicəsi (Casgevy preparatı FDA tərəfindən təsdiqləndi), kənd təsərrüfatında quraqlığa dözümlü bitkilərin yaradılması və irsi xəstəliklərin aradan qaldırılması.
Məktəb Dərslikləri və İmtahanlar ilə Əlaqəsi
11-ci sinif Biologiya dərsliyində 'Gen mühəndisliyi və Biotexnologiya', 'Mutasiyalar və onların korreksiyası' mövzularına birbaşa aiddir.
🎯 Bilmirdinizmi? Maraqlı Faktlar
- Tarixdə ilk dəfə iki qadın alim eyni vaxtda birgə Kimya üzrə Nobel mükafatına layiq görüldü.
- CRISPR texnologiyası ilə müalicə olunmuş ilk xəstə Viktoriya Qrey ömürlük oraqvari anemiya ağrılarından tam azad oldu.
Özünü Sına: Pedaqoji Mini-Sınaq
SİTG standartına uyğun 3 sualla bu elmi kəşf üzrə biliklərinizi yoxlayın.
CRISPR-Cas9 sistemində hədəf DNT ardıcıllığını dəqiq tapan komponent hansıdır?
CRISPR sistemi təbiətdə ilkin olaraq hansı canlılarda müdafiə mexanizmi kimi yaranmışdır?
CRISPR texnologiyasının ənənəvi gen mühəndisliyi metodlarından başlıca üstünlüyü nədir?