Haber-Boş Prosesi: Havadan Çörək Yaradan Kimya
Atmosferdəki passiv azotu tutaraq kənd təsərrüfatı gübrələrinə çevirən və planetdə 4 milyard insanın həyatını təmin edən sintez.
Nobel Mükafatı Təltifi (1918 — Kimya)
Laureatlar: Fritz Haber
“Elementlərdən amonyakın sintezinə görə”
Evrika! (Kəşf Hekayəsi)
20-ci əsrin əvvəlində alimlər xəbərdarlıq edirdilər ki, torpaqda azot ehtiyatları tükənir və tezliklə qlobal aclıq başlayacaq. Havanın 78%-i azot olsa da, iki azot atomu arasındakı üçqat kovalent rabitə (N≡N) o qədər möhkəmdir ki, onu heç bir adi reaksiya qıra bilmirdi. Frits Haber 200 atmosfer təzyiq və 450°C-də dəmir katalizatoru ilə azotu hidrogenlə birləşdirib amonyak (NH3) almağı bacardı!
Elmi Prinsip: Necə İşləyir?
Reaksiya ekzotermik və həcmin azalması ilə gedir: N₂ + 3H₂ ⇌ 2NH₃ + Q. Le Şatelye prinsipinə görə tarazlığı sağa – amonyakın alınması tərəfinə yönəltmək üçün yüksək təzyiq (150-250 atm) tətbiq olunur, reaksiya sürətini artırmaq üçün isə dəmir katalizatorundan istifadə edilir.
Həyatımıza Təsiri və Real Tətbiqi
Mineral azot gübrələri (amonyak şorası, karbamid). Bu gün dünya əhalisinin qidalanmasının təxminən 50%-i Haber-Boş gübrələri sayəsində təmin olunur.
Məktəb Dərslikləri və İmtahanlar ilə Əlaqəsi
9-cu sinif Kimyada 'Azot və onun birləşmələri', 10-cu sinifdə 'Dönər kimyəvi reaksiyalar və kimyəvi tarazlığın yerdəyişməsi (Le Şatelye prinsipi)' mövzuları.
🎯 Bilmirdinizmi? Maraqlı Faktlar
- Bu gün insan bədənindəki bütün zülalların tərkibindəki azot atomlarının demək olar ki, yarısı nə vaxtsa bir Haber-Boş zavodunun reaktorundan keçmişdir.
Özünü Sına: Pedaqoji Mini-Sınaq
SİTG standartına uyğun 3 sualla bu elmi kəşf üzrə biliklərinizi yoxlayın.
Amonyak sintezi reaksiyasında (N₂ + 3H₂ ⇌ 2NH₃ + Q) təzyiqi artırdıqda kimyəvi tarazlıq hansı istiqamətə yönələr?
Azot molekulunun (N₂) adi şəraitdə kimyəvi cəhətdən çox passiv olmasının əsas səbəbi nədir?
Haber-Boş prosesi vasitəsilə alınan amonyak sənayedə ən çox hansı məqsədlə istifadə olunur?